Bệnh sán lá gan đã trở thành một vấn đề phổ biến trên toàn thế giới. Tổ chức Y tế Thế giới (WHO) chỉ ra rằng khoảng 19 triệu người ở châu Á, bao gồm Trung Quốc, Hàn Quốc, Nhật Bản và Việt Nam, đã mắc phải bệnh sán lá gan.

Sán lá gan là gì?

Sán lá gan là một loại ký sinh trùng rất phổ biến ở con người, thuộc họ sán lá. Ở Miền Bắc Việt Nam, người ta thường mắc phải sán lá gan lớn, trong khi ở Miền Nam, sán lá gan nhỏ lại phổ biến hơn. Bệnh nhân thường có những dấu hiệu như đau vùng gan, rối loạn tiêu hóa, khó tiêu, vàng da, xơ gan… Tuy nhiên, bệnh này cũng dễ bị nhầm lẫn với viêm gan siêu vi, vi khuẩn gây áp xe gan, ung thư gan hoặc cảm giác đau dạ dày.

Đặc điểm cấu tạo của sán lá gan

Sán lá gan có hình dạng giống lá, thân phẳng không có phân đoạn, kích thước từ vài mm đến vài cm. Sán có đĩa hút miệng và đĩa hút bụng. Đĩa hút bụng giúp sán bám chắc vào cơ quan của người chủ, trong khi đó, đĩa hút miệng giúp tiêu hóa dễ dàng.

Ngoài miệng, sán còn có hầu, thực quản và ruột non. Cơ quan sinh dục của sán bao gồm cơ quan sinh dục đực và cơ quan sinh dục cái. Cơ quan sinh dục đực bao gồm 2 tinh hoàn phân nhánh hoặc chia thành nhiều thùy tùy loài, từ đó hình thành 2 ống dẫn tinh. Sau một đoạn, ống dẫn tinh hợp lại thành một ống duy nhất đi đến dương vật nằm trong túi dương vật. Cơ quan sinh dục cái bao gồm buồng trứng nhỏ chia thành nhiều nhánh hoặc thùy, ống dẫn trứng kết nối với buồng trứng, kết thúc tại lỗ sinh dục cái. Noãn phòng là nơi trứng hình thành và tử cung chứa trứng.

Phân loại sán lá gan

Bệnh sán lá gan bao gồm sán lá gan nhỏ (Clonorchis sinensis) và sán lá gan lớn (Fasciola hepatica hoặc Fasciola gigantica). Cả hai loại sán đều có hình dạng lá nhưng có kích thước khác nhau. Nhìn chung, sán lá gan lớn có kích thước lớn hơn rất nhiều so với sán lá gan nhỏ.

Sán lá gan nhỏ

Sán lá gan nhỏ: trứng nhỏ hình thuôn với nắp lồi dễ nhìn thấy, màu nâu sẫm, có một gai nhỏ ngược lại nắp, kích thước 27x16mcm. Bên trong trứng có phôi. Khi trưởng thành, sán có màu đỏ nhạt, dài từ 1-2 cm, rộng từ 0,2-0,4 cm. Đĩa hút miệng lớn hơn đĩa hút bụng. Thực quản dài, chiếm 1/4 chiều dài của sán. Ruột non kéo dài đến cuối đuôi. Lỗ sinh dục nằm phía trước đĩa hút bụng. Tinh hoàn phân nhánh nằm phía sau buồng trứng.

Sán lá gan lớn: trứng sán có vỏ dày màu vàng nâu, hình dạng bầu dục với nắp, kích thước 140x80mcm, chứa phôi bào. Khi trưởng thành, sán có màu xám hồng, dài từ 3-4 cm, có hình dạng giống lá, với phần đầu nhỏ chứa đĩa hút miệng. Sán có thực quản ngắn, ruột dài với nhiều nhánh nhỏ chạy đến cuối thân. Cơ quan sinh dục đực bao gồm tinh hoàn phân nhánh nằm phía sau thân. Lỗ sinh dục nằm phía trước đĩa hút bụng.

Vòng đời của sán lá gan

Sán lá gan có tần suất rất cao ở các tỉnh/thành của Việt Nam, vậy sán lá gan sống ở đâu? Sán lá gan trưởng thành sống trong ống mật. Trứng sán được đưa ra ngoài qua phân, khi gặp nước, tế bào phôi phát triển thành ấu trùng có lông tơ. Ấu trùng chui qua nắp để tìm ốc thích hợp để chui vào, sau đó chúng phát triển qua các giai đoạn bào tử nang, tiếp tục phát triển và đi đến giai đoạn ấu trùng đuôi.

Số lượng ấu trùng tăng lên gấp bội qua mỗi giai đoạn phát triển. Một ấu trùng lông có thể tạo ra 100.000 ấu trùng đuôi. Ấu trùng đuôi rời khỏi ốc và bơi để tìm ký chủ trung gian phù hợp để ký sinh. Tại đây, chúng rụng đuôi và trở thành ấu trùng.

Ký chủ trung gian thứ hai có thể là cây thủy sinh, cá hoặc cả giáp xác. Khi con người hoặc các loài động vật ăn ký chủ trung gian thứ hai, hậu ấu trùng di chuyển vào ruột, điều hướng đến các cơ quan phù hợp tùy thuộc vào loài và phát triển thành sán trưởng thành trong vài tháng.

Sán lá gan ký sinh ở đâu để phát triển?

Vòng đời của sán lá gan (bao gồm cả sán lá gan lớn và sán lá gan nhỏ) chỉ có thể tiếp tục khi ký sinh vào cơ thể người và động vật. Nhưng sán lá gan ký sinh ở đâu để tiếp tục phát triển và làm cách nào để xâm nhập vào cơ thể người?

Đối với sán lá gan nhỏ, chúng thường ký sinh chủ yếu trong cơ thể người và một số loài động vật như chó, mèo, hổ, báo, cáo, chồn, rái cá và chuột… Trứng sán được thải ra qua phân, và khi gặp nước ngọt trong sông, suối và ao rừng… trứng lơ lửng trên mặt nước và bị các loài ốc sống trong nước ngọt thuộc giống Bithynia hoặc giống Melania nuốt vào. Trong cơ thể ốc, ấu trùng lông tơ lọt ra khỏi trứng, tiếp tục phát triển qua các giai đoạn bào tử nang và rồi trở thành ấu trùng đuôi. Ấu trùng đuôi rời ốc và chui qua da của cá nước ngọt thuộc họ Cyprinidae như cá diếc, cá rô, cá lia thia,… Khi đã xâm nhập vào cơ thể các loài cá, ấu trùng rụng đuôi và phát triển thành ấu trùng trưởng thành trong da hoặc thịt cá.

Người bị nhiễm bệnh do uống nước ô uế, ăn cá sống hoặc chưa chín (như gỏi cá, tôm sống chấm mù tạt…), ăn gan động vật chưa nấu chín, ăn rau mọc trong nước (như rau muống nước, xà lách xoong, ngò om…) mà không rửa kỹ… thường có chứa trứng hoặc ấu trùng bào tử chưa nấu chín. Và sán lá gan tiến hành xâm nhập vào cơ thể như thế nào? Khi ấu trùng này vào dạ dày, chúng đi xuống ruột non rồi trở lại theo đường mật lên gan. Khi đã xâm nhập vào gan, sán non sẽ phát triển thành sán trưởng thành và đẻ trứng trong ống mật. Sau một tháng xâm nhập, sán trưởng thành sẽ bắt đầu đẻ trứng.

Đối với sán lá gan lớn, chúng trưởng thành sống trong ống mật của các loài động vật ăn cỏ như trâu, bò và sau đó đẻ trứng. Trứng sán đi theo mật và được thải ra ngoài qua phân, từ đó theo các giai đoạn phát triển ấu trùng lông tơ sau 9-15 ngày. Khi ra ngoài, ấu trùng gặp nước và rời khỏi trứng, bơi trong nước và sau đó chui vào ốc Lymnaea sống dưới nước. Trong cơ thể ốc, ấu trùng lần lượt phát triển qua các giai đoạn bào tử nang, dần tiến tới ấu trùng đuôi. Ấu trùng đuôi rời khỏi ốc, cắm vào cây thủy sinh, rụng đuôi và trở thành ấu trùng trưởng thành.

Khi người hoặc các loài động vật ăn cỏ ăn phải các loại rau sống mọc hoang, rau mọc dưới nước mà không rửa kỹ, hậu ấu trùng bị mất vỏ, biến thành sán non. Sán non bắt đầu chui qua niêm mạc ruột, xâm nhập qua màng phúc mạc rồi xâm nhập vào gan để sống trong ống mật. Sán sống khoảng 1 năm ở đó. Trong nhiều trường hợp, sán non có thể đi lạc qua các mạch máu lớn và đi nhầm đến phổi, mắt, các mô dưới da.

Triệu chứng của bệnh sán lá gan

Đối với sán lá gan nhỏ, trong nhiều trường hợp, người bệnh không có triệu chứng rõ rệt và chỉ phát hiện bệnh khi đi xét nghiệm phân. Khi người bệnh bị nhiễm một lượng lớn sán lá gan nhỏ (trên 100 con), triệu chứng sẽ rõ rệt hơn và đi qua các giai đoạn sau:

• Giai đoạn khởi phát: người bệnh có rối loạn tiêu hóa, buồn nôn, tiêu chảy xen kẽ với táo bón, mất ng appetite. Ngoài ra, người bệnh có thể bị phát ban và tăng số lượng bạch cầu ái toan.

• Giai đoạn toàn phát: giảm cân, đau bụng. Trong trường hợp nặng, gan sẽ to, cứng và đau, ống mật bị sưng, vách mật dày lên gây tắc mật, tắc nghẽn vàng da. Nếu không được chẩn đoán và điều trị kịp thời, người bệnh sẽ mắc các tình trạng thiếu máu, gan xơ vữa, tăng áp lực tĩnh mạch cửa và dần dần suy kiệt cho đến chết. Trong một số trường hợp, sán có thể đi lạc đến ống tụy và gây viêm tụy.

Đối với sán lá gan lớn, ở giai đoạn khởi phát, triệu chứng thường kéo dài từ 2-3 tháng tương ứng với giai đoạn sán non di chuyển trong gan và hướng tới ống mật. Những triệu chứng nhiễm độc như đau đầu, sốt nhẹ, mệt mỏi, tiêu chảy, đau vùng hạ sườn bên phải xuất hiện. Khi được khám bệnh, sẽ thấy gan to, đau và bạch cầu ái toan trong máu cao từ 70% đến 80%.

Giai đoạn toàn phát: viêm ống mật mạn tính tương ứng với sự hiện diện của sán trưởng thành trong ống mật. Bệnh sẽ có những triệu chứng như viêm ống mật cấp, gan to đau, sốt kèm lạnh, rối loạn chức năng tiết mật, tiêu chảy xen kẽ với táo bón, vàng da, dị ứng và suy kiệt. Bệnh kéo dài nhiều năm và ít khi phát triển thành gan xơ.

Khi nào cần gặp bác sĩ?

Bệnh sán lá gan nhỏ phân bố rộng rãi ở nhiều nước trên thế giới. WHO cho biết có khoảng 19 triệu người ở các nước châu Á, bao gồm Trung Quốc, Hàn Quốc, Nhật Bản và Việt Nam, đã bị nhiễm sán lá gan nhỏ.

Ở Việt Nam, sán lá gan nhỏ đã được phát hiện ở ít nhất 21 tỉnh/thành. Ở miền Bắc, có các tỉnh Nam Định, Ninh Bình, Hà Nam, Thái Bình, Hải Phòng, Quảng Ninh, Bắc Giang, Hòa Bình và Hà Giang. Ở miền Trung, có Thanh Hóa, Nghệ An, Thừa Thiên – Huế, Quảng Nam, Quảng Ngãi, Bình Định, Phú Yên, Đắk Lắk, Gia Lai, Kon Tum, Đắk Nông. Tỉ lệ nhiễm bệnh tại các tỉnh này dao động từ 15% – 37%.

Vì vậy, khi có những dấu hiệu như đau nhẹ vùng hạ sườn bên phải, thường ăn gỏi cá, bạn nên đi gặp bác sĩ ngay, không nên chờ đến khi da vàng. Khi được khám, bác sĩ có thể cảm nhận được sự to lớn của gan và sờ đau. Xét nghiệm máu sẽ cho thấy hàm lượng bạch cầu ái toan cao, thường từ 15% – 20% (so với giá trị bình thường dưới 7%).

Bệnh sán lá gan lớn phân bố rất rộng ở nhiều nước châu Âu như Anh, Pháp, Bồ Đào Nha, Tây Ban Nha, các nước ở châu Mỹ như Argentina, Peru, Ecuador, Bolivia, châu Phi như Ai Cập, Ethiopia, châu Á như Hàn Quốc, Iran, Nhật Bản, Trung Quốc, Philippines và Việt Nam. Ở Việt Nam, bệnh sán lá gan lớn đã xuất hiện ở 47 tỉnh/thành phố, tỉ lệ nhiễm cao nhất tại các tỉnh miền Trung như Bình Định, Phú Yên, Khánh Hòa, Quảng Nam, Quảng Ngãi, Gia Lai và Đà Nẵng.

Nếu bạn có các triệu chứng như đau kèm vùng hạ sườn bên phải, ăn xà lách xoong hoặc rau thủy sinh, bạn nên đi gặp bác sĩ. Sau khi được khám, bác sĩ sẽ tiến hành các xét nghiệm như xét nghiệm máu để xác định hàm lượng bạch cầu ái toan có tăng cao hay không, cũng như xét nghiệm miễn dịch như miễn dịch điện di và miễn dịch hấp phụ gắn men (Elisa) để phát hiện kháng thể và tìm dấu vết của sán lá gan lớn.

Bác sĩ cũng có thể tiến hành xét nghiệm phân để xác định xem mẫu phân có chứa trứng sán lá gan lớn hay không. Thông thường, trong giai đoạn mạn tính, khoảng 35% ca bệnh sẽ có trứng sán lá gan lớn được phát hiện trong phân. Trước khi tiến hành xét nghiệm, bạn cần ngừng ăn gan bò, cừu trong vòng 8 ngày để loại trừ kết quả giả do ăn gan bò, cừu nhiễm sán. Bác sĩ cũng có thể giúp bạn tìm thấy trứng trong dịch lấy từ ruột non.

Điều trị sán lá gan

Hệ thống BVĐK Tâm Anh sẽ điều trị bệnh sán lá gan tùy thuộc vào từng trường hợp. Đối với những bệnh nhẹ, người bệnh thường được điều trị bằng các loại thuốc phù hợp tùy thuộc vào tình trạng cơ địa và bệnh của mỗi người. Tuy nhiên, đối với những trường hợp nặng hơn như tạo thành các ổ áp xe ở gan, bên cạnh việc điều trị bằng thuốc diệt sán lá gan, bác sĩ cũng có thể cho người bệnh nhập viện để theo dõi tình trạng ổ áp xe, có thể sẽ cần sử dụng kháng sinh hoặc chọc dẫn mủ ra ngoài. Trong trường hợp sán lá gan tạo thành ổ áp xe, sẹo sẽ được hình thành sau 3-12 tháng.

Phòng ngừa sán lá gan

Hiện tại, người ta có quan niệm rằng chỉ cần uống một viên thuốc diệt giun (như Albendazol hoặc Mebendazol) là có thể ngăn ngừa được các loại sán nhưng thực tế, mỗi loại thuốc chỉ có tác dụng đối với vài loại sán cụ thể. Do đó, cách phòng ngừa phổ biến nhất vẫn là tuân thủ vệ sinh ăn uống, đảm bảo thực phẩm chín – nước sôi. Tuy nhiên, hiện nay có nhiều người trẻ không chú ý đến điều này, thậm chí xem thường tính mạng vì yêu thích ăn gỏi cá sống, gỏi ốc sống, ăn rau sống tự nhiên, hữu cơ… mà không quan tâm đến chất lượng thực phẩm.

Để tránh nhiễm sán lá gan nhỏ, tốt nhất là không ăn gỏi cá sống, không tiểu niêm hóa bừa bãi, quản lý tốt phân chuồng động vật nuôi và thú cưng. Phát hiện sớm người mắc bệnh để điều trị và phát hiện sớm mầm bệnh.

Đối với bệnh sán lá gan lớn, hạn chế ăn rau sống mọc hoang, rau mọc dưới nước mà không được rửa kỹ, nên rửa rau dưới vòi nước sạch với lực chảy mạnh. Cần tách biệt chăn nuôi trâu bò cừu với khu vực trồng rau.

Trung tâm Xét nghiệm, BVĐK Tâm Anh đã được đầu tư xây dựng hiện đại và trang bị hệ thống trang thiết bị hiện đại và đồng bộ, đạt tiêu chuẩn An toàn sinh học cấp 2. Chúng tôi cung cấp các dịch vụ xét nghiệm bằng hệ thống máy móc tiên tiến nhất như hệ thống máy Alinity M của hãng Abbott (Mỹ), hệ thống máy Sysmex XN 1000, Sysmex cs-1600 (Bộ phận Huyết học – Truyền máu), hệ thống máy Roche Cobas 6000, hệ thống máy nước tiểu Roche Cobas u701, u601, u411, máy khí máu Roche Cobas b211, hệ thống quản lý phòng xét nghiệm Cobas Infinity (Bộ phận Hóa sinh – Miễn dịch)… để đảm bảo chất lượng xét nghiệm và phân tích.

Để tầm soát bệnh sán lá gan lớn và sán lá gan nhỏ, bạn có thể đặt lịch khám với các bác sĩ chuyên gia hàng đầu, giàu kinh nghiệm về các bệnh ký sinh trùng tại BVĐK Tâm Anh. Quý khách có thể đặt lịch hẹn tại đây, hoặc liên hệ qua các thông tin sau để được hỗ trợ:

Trung Tâm Xét Nghiệm, BVĐK Tâm Anh
Địa chỉ: https://www.hefc.edu.vn
Hotline: XXXXXXXXXX
Email: XXXXXXXXXX

Như vậy, chúng ta đã hiểu thêm về sán lá gan và các căn bệnh liên quan. Vì vậy, chúng ta hãy chú trọng hơn đến việc ăn chín – uống sôi để giảm rủi ro và nguy cơ nhiễm các loại ký sinh trùng nguy hiểm khác.

HEFC】