Phương trình bậc 2 một ẩn là một trong những kiến thức quan trọng trong chương trình toán trung học cơ sở. Vì vậy, hôm nay chúng ta sẽ khám phá chủ đề này cùng Kiến Guru. Bài viết sẽ tổng hợp những lý thuyết căn bản, đồng thời cũng đưa ra những dạng toán thường gặp và các ví dụ áp dụng một cách chi tiết, rõ ràng. Phương trình bậc 2 là một chủ đề ưa chuộng và thường xuất hiện trong các đề thi tuyển sinh. Hãy cùng tìm hiểu nhé!

Phương trình bậc 2 một ẩn – Lý thuyết

Phương trình bậc 2 một ẩn là gì?

Cho phương trình sau: ax2+bx+c=0 (a≠0), được gọi là phương trình bậc 2 với ẩn là x.

Công thức nghiệm: Ta gọi Δ=b2-4ac. Khi đó:

Δ > 0: phương trình tồn tại 2 nghiệm phân biệt.
Δ = 0: phương trình có nghiệm kép x = -b/2a.
Δ < 0: phương trình vô nghiệm.

Trong trường hợp b = 2b’, để đơn giản ta có thể tính Δ’ = b’2-ac, tương tự như trên:

Δ’ > 0: phương trình có 2 nghiệm phân biệt.
Δ’ = 0: phương trình có nghiệm kép x = -b’/a.
Δ’ < 0: phương trình vô nghiệm.

Định lý Viet và ứng dụng trong phương trình bậc 2 một ẩn

Cho phương trình bậc 2 một ẩn: ax2+bx+c=0 (a≠0). Giả sử phương trình có 2 nghiệm x1 và x2, lúc này hệ thức sau được thỏa mãn:

x1 + x2 = -b/a
x1x2 = c/a

Dựa vào hệ thức vừa nêu, ta có thể sử dụng định lý Viet để tính các biểu thức đối xứng chứa x1 và x2.

Một số ứng dụng thường gặp của định lý Viet trong giải bài tập toán:

• Nhẩm nghiệm phương trình bậc 2: cho phương trình ax2+bx+c=0 (a≠0),

  • Nếu a+b+c=0 thì phương trình có nghiệm x1=1 và x2=c/a
  • Nếu a-b+c=0 thì phương trình có nghiệm x1=-1 và x2=-c/a

• Phân tích đa thức thành nhân tử: cho đa thức P(x) = ax2+bx+c. Nếu x1 và x2 là nghiệm của phương trình P(x)=0 thì đa thức P(x) = a(x-x1)(x-x2)

• Xác định dấu của các nghiệm: cho phương trình ax2+bx+c=0 (a≠0), giả sử x1 và x2 là 2 nghiệm của phương trình. Theo định lý Viet, ta có:

  • Nếu x1+x2 < 0, hai nghiệm cùng âm.
  • Nếu x1+x2 > 0, hai nghiệm cùng dương.
  • Nếu x1+x2 = 0, hai nghiệm trái dấu.

Định lý Viet đảo: Giả sử tồn tại hai số thực x1 và x2 thỏa mãn: x1+x2=S, x1x2=P thì x1 và x2 là 2 nghiệm của phương trình x2-Sx+P=0.

Với những dạng bài tập khác, ta cần áp dụng các phương pháp khác nhau và biến đổi biểu thức để giải quyết phương trình bậc 2 một ẩn.

Dạng bài tập về phương trình bậc 2 một ẩn

Dạng 1: Bài tập phương trình bậc 2 một ẩn không xuất hiện tham số.

Để giải các phương trình bậc 2, cách phổ biến nhất là sử dụng công thức tính Δ hoặc Δ’, rồi áp dụng các điều kiện và công thức của nghiệm đã được nêu ở phần lý thuyết.

Ví dụ 1: Giải các phương trình sau:

• x2-3x+2=0
• x2+x-6=0

Hướng dẫn:

• Tính Δ=(-3)2-4.2=1. Vậy phương trình có nghiệm là x1=1 và x2=2.
• Tính Δ=12-4.(-6)=25. Vậy phương trình có nghiệm là x1=3 và x2=2/1=2.

Ngoài các phương trình bậc 2 đầy đủ, ta cũng xét những trường hợp đặc biệt như phương trình khuyết hạng tử.

• Khuyết hạng tử bậc nhất: ax2+c=0 (1).

  • Nếu -c/a > 0, nghiệm là x = ±√(-c/a).
  • Nếu -c/a = 0, nghiệm x = 0.
  • Nếu -c/a < 0, phương trình vô nghiệm.

• Khuyết hạng tử tự do: ax2+bx=0 (2).

  • Nghiệm x1 = 0.
  • Nếu a ≠ 0, nghiệm x2 = -b/a.

Ví dụ 2: Giải phương trình:

• x2-4=0
• x2-3x=0

Hướng dẫn:

• x2-4=0 ⇔ x2=4 ⇔ x=2 hoặc x=-2.
• x2-3x=0 ⇔ x(x-3)=0 ⇔ x=0 hoặc x=3.

Phương trình đưa về dạng bậc 2:

• Phương trình trùng phương: ax4+bx2+c=0 (a≠0).

  • Đặt t=x2 (t≥0). Phương trình đã cho về dạng: at2+bt+c=0. Giải như phương trình bậc 2 bình thường, chú ý điều kiện t≥0.

• Phương trình chứa ẩn ở mẫu:

  • Tìm điều kiện xác định của phương trình (điều kiện để mẫu số khác 0).
  • Quy đồng khử mẫu.
  • Giải phương trình vừa nhận được, chú ý so sánh với điều kiện ban đầu.

Chú ý: phương pháp đặt t=x2 (t≥0) được gọi là phương pháp đặt ẩn phụ. Ngoài đặt ẩn phụ như trên, đối với một số bài toán, cần khéo léo lựa chọn sao cho ẩn phụ là tốt nhất để đưa bài toán từ bậc cao về dạng bậc 2 quen thuộc. Ví dụ, có thể đặt t=x+1, t=x2+x, t=x2-1…

Ví dụ 3: Giải các phương trình sau:

• 4×4-3×2-1=0

Hướng dẫn:

• Đặt t=x2 (t≥0), lúc này phương trình trở thành:
  • 4t2-3t-1=0, suy ra t=1 hoặc t=-¼.
• t=1 ⇔ x2=1 ⇔ x=1 hoặc x=-1.
• t=-¼, loại do điều kiện t≥0.

Dạng 2: Phương trình bậc 2 một ẩn có tham số.

Biện luận số nghiệm của phương trình bậc 2.

Phương pháp: Sử dụng công thức tính Δ, dựa vào dấu của Δ để biện luận phương trình có 2 nghiệm phân biệt, có nghiệm kép hay là vô nghiệm.

Ví dụ 4: Giải và biện luận theo tham số m: mx2-5x-m-5=0 (*)

Hướng dẫn:

• Xét m=0, khi đó (*) ⇔ -5x-5=0 ⇔ x=-1.
• Xét m≠0, khi đó (*) là phương trình bậc 2 theo ẩn x.
• Vì Δ≥0 nên phương trình luôn có nghiệm:
  • Δ=0 ⇔ m=-5/2, phương trình có nghiệm duy nhất.
  • Δ>0 ⇔ m≠-5/2, phương trình có 2 nghiệm phân biệt.
• Xác định điều kiện tham số để nghiệm thỏa yêu cầu đề bài.
  • Tính S = x1 + x2 và P = x1x2.
  • Từ đó, biện luận theo yêu cầu đề.

Ví dụ 5: Cho phương trình x2+mx+m+3=0 (). Tìm m để phương trình () có 2 nghiệm thỏa mãn:

Hướng dẫn:

• Để phương trình (*) có nghiệm thì:
  • Δ’ = m2 – 4(m+3) ≥ 0.
  • Dựa vào kết quả của Δ’, ta biện luận theo yêu cầu đề.

Trên đây là tổng hợp của Kiến Guru về phương trình bậc 2 một ẩn. Hy vọng qua bài viết, các bạn sẽ hiểu rõ hơn về chủ đề này. Ngoài việc tự củng cố kiến thức cho bản thân, các bạn cũng sẽ rèn luyện thêm được tư duy giải quyết các bài toán về phương trình bậc 2. Các bạn có thể tham khảo thêm các bài viết khác trên trang của Kiến Guru để khám phá thêm nhiều kiến thức mới. Chúc các bạn sức khỏe và học tập tốt!

Được chỉnh sửa bởi HEFC. HEFC